शान्तिका अग्रदूत भगवान सिद्धार्थ गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीबाट ५० किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित छ रामग्राम स्तुप । यता पश्चिम नवलपरासीको सदरमुकाम परासीदेखि दक्षिण महेशपुर सडकखण्डको करिब ३ किलोमीटरको दूरीपार गरेर पुगिने उजैनी गाउँबाट १५ मिनेटको हिडाईपछि पुगिन्छ रामग्राम स्तुप ।

रामग्राम नगरपालिका- ७ स्थित झरही खोलाको किनारमा समतल मैदानमा देखिने हरियो थुम्को नै रामग्राम स्तुप हो । यस स्तुपले बुद्ध धर्मको बहुमूल्य सांस्कृतिक र धार्मिक केन्द्रको प्रतिनिधित्व गर्दछ । शताब्दीयौं पुरानो बोधि रूखले सजिएको रामग्राम स्तूपको हरियो ढिस्कोले विभिन्न वनस्पति प्रजातिहरूको एकीकरण मार्फत बौद्ध शिक्षाहरूमा एकता र सद्भावलाई जनाउँछ ।

स्तूप क्षेत्रमा वरिपरि बनाईएको काठे बाटो अनि अगाडिको सुन्दर बगैंचा आकर्षणको मुख्य आधार मानिन्छ । बौद्ध धार्मिक मान्यता अनुसार रामग्राम स्तूप करिब पच्चीस सय वर्ष पहिले कोलिय राजाद्वारा निर्माण गरिएको बताइएको छ । कोलिय राजाले निर्माण गराएको रामग्राम स्तूप उत्खनन गराउन खोज्दा नाग जातिले खन्न नदिएपछि अहिलेसम्म स्तूप जस्ताको तस्तै रहेको भनाई छ । यति महत्व बोकेको क्षेत्र भएपनि रामग्राम वर्षेदेखि ओझेलमा छ । तर केही समययता बुद्ध धर्मका अनुयायीहरु, अध्ययनमा रुची राख्नेदेखि आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकहरुको आवतजावत बढेको छ ।

ग्रेटर लुम्बिनीको अवधारणाभित्र समेटिने भएपनि बर्षो ओझेलमा परेको, विकास र समृद्दिका लागि कुनै कार्ययोजना नै नभएको, वत्तीमुनिको अध्यारो आदी थुप्रै नकारात्मक उपमा पाएकाले हुनसक्छ, रामग्रामले अहिलेसम्म आफुलाई चिनाउने सुन्दर नारा पाएको देखिन्न । पहिलोपटक त्यहाँ पुग्नेको मनमा सम्भवतः पहिचानहिन रामग्रामको यो दशाले चसक्क बिझाउँछ ।

खुसीको कुरा, रामग्रामले अब नकारात्मकतालाई क्रमिक रुपमा हटाएर सकारात्मक सन्देश दिने प्रयत्न गदैंछ । निस्सासिँदो जनजीवनको फोक्सोमा स्वच्छन्द हावा भर्न र भौतिक संरचनाहरुबाट सौन्दर्य भर्न रामग्राममा यस्ता केही योजना कार्यान्वयनमा आउन लागेको छ, जसले रामग्रामको स्वरुप फेरिदिने मात्र छैन, चिनारीमा समेत नौलोपना थप्नेछ ।

‘रामग्राम स्तूप नेपालको एक महत्वपूर्ण बौद्ध तीर्थस्थल हो । बुद्दको अस्तुधातुको अवशेषमा निर्माण गरिएको यो एकमात्र मौलिक स्तूपा हो । यहाँ अझैपनि बुद्दका अस्तुहरु उत्खनन् गरिएको छैन । जसकाकारण यो क्षेत्र विश्वभरका तीर्थयात्रीहरु, बुद्दका अनुयायीहरु बुद्दलाई श्रद्धान्जली अर्पण गर्न र सम्मान गर्न यो पूजनीय भूमिमा आउने गर्छन्,’ रामग्रामको मुहार फेर्न उभिएका द प्रमिश ल्यान्डका अध्यक्ष निकेश अधिकारी भन्छन्, ‘अहिले यो पवित्र स्थलको विकास गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण समय हो । प्रत्येक वर्ष यहाँ तीर्थयात्रीको संख्या बढ्दै गएको छ । तीर्थयात्रीलाई केही आधारभूत सुविधा आवश्यक छ । चाहिन्छ नै । हामी यस बहुमूल्य स्मारकलाई अगाडि बढाउन चाहिरहेका छौं । त्यसका लागि व्यक्तिगत वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सहयोग खोज्छौं ।´

अहिले रामग्राम महायोजनाको सुभारम्भ भईसकेको छ । देशको कार्यकारी प्रधानमन्त्रीले रामग्राम क्षेत्रमै पुगेर सुभारम्भ गरेको यो महायोजनामा काँध थाप्न २४ वर्षे ठिटो निकेश अधिकारी कम्मर कसेर लागेका छन् ।

लुम्बिनी विकास कोष र रामग्राम नगरपालिका त्यसमा इटटा थाप्न तयार भएका छन् । पूरातात्विक महत्व बोकेको क्षेत्र भएपनि ओझेलमा परेको रामग्रामलाई बृहत्त पोजेक्टभित्र समेटने निकेशको योजना सारमा सुन्दै रोमाच्चक बनाउने खालको छ । ‘अब रामाग्रामको विकास गर्ने समय आयो । यसमा हामी काम गर्न लागिपरेका छौं । तपाई हामी सबैले यसमा हातेमालो गर्न जरुरी छ ।’ निकेश भन्छन् ।
रामग्रामको आंशिक निर्माण भन्दा योजनाबद्ध विकास गर्नु नै बुद्धिमानी ठानेर द प्रमिश ल्यान्डले रामग्रामको सौन्दर्य, धार्मिक महत्व र विकासलाई वृहत पोजेक्टमार्फत अगाडी बढाउन खोजेको छ ।

‘बौद्ध धर्मको विशेष महत्वको स्थल नेपालमा रहेको रामग्राम स्तूपलाई यो नयाँ परियोजनाले पुनरुत्थान गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यस पहलले प्रार्थना, ध्यान र शान्तिपूर्ण चिन्तनका लागि ठाउँ सिर्जना गर्दा यस ऐतिहासिक र आध्यात्मिक स्थललाई सम्मान र संरक्षण गर्न खोज्छ’, पोजेक्टको नक्सांकन गरेका आर्किटेक्ट स्टेफानो बोइरी भन्छन्, ‘स्थानीय सरोकारवालाहरूसँगको सहकार्यमा काम गर्दै र सम्पदा संरक्षणका लागि युनेस्कोको दिशानिर्देशहरूको पालना गर्दै काम गर्ने लक्ष्य लिइएको छ । यसको दिगो संरक्षण सुनिश्चितताका लागि वास्तुकला योजना अनुसार काम हुन्छ, आगन्तुकहरूलाई स्तूपको प्रतीकात्मकतालाई जोड दिने ठाउँहरूको अनुक्रम मार्फत मार्गदर्शन गर्ने गरी काम गरिन्छ । यसमा कार्डिनल दिशाहरू चिन्ह लगाउने स्मारक गेटवेहरू र ध्यानका लागि डिजाइन गरिएको ‘शान्ति मैदान’ समावेश हुन्छ। यस क्षेत्र वरपर रमणीय जैविक विविधता सहितको बगैचाद्वारा घेरिएको सांस्कृतिक ठाउँहरू र ध्यान क्षेत्रहरू हुन्छन्।‘

यही अवधारणालाई साथ दिन लुम्बिनी विकास कोष र रामग्राम नगरपालिकाले द प्रमिश ल्याण्डलाई साथ दिने घोषणा गरेको छ । लुम्बिनी विकास कोष र द प्रमिश ल्याण्डबीच पोजेक्ट अगाडी बढाउने सम्झौता समेत भईसकेको छ ।
’लुम्बिनी मात्रै होइन, ग्रेटर लुम्बिनी क्षेत्रमा रहेका धेरै धार्मिक महत्वका ठाँउहरुको विकास, संरक्षण र विश्वमा यसको चिनारी गराउनुपर्ने दायित्व छ,‘ लुम्बिनी विकास कोषका उपाध्यक्ष ल्हारक्याल लामा (खेन्पो छिमे) भन्छन्, ‘लुम्बिनीको विकास र समृद्दिका लागि समग्र रामग्राम क्षेत्रको विकासका लागि द प्रमिश ल्यण्डसँग लुम्बिनी विकास कोषले एउटा महत्वपूर्ण सम्झौता गरेको छ । यसले त्यहाँको विकास र समृद्धिमा कायपलट ल्याउनेछ ।’

रामाग्राम नगरपालिकाका मेयर धनपत यादव पनि रामग्राम विकासको बृहत पोजेक्ट अगाडी बढ्न लागेपछि औधी खुशी देखिएका छन् । बृहत्त रामग्राम गुरुयोजनाको सुभारम्भ गर्नेदिन नगरपालिकाले सार्वजनिक बिदा नै दिएको थियो । रामग्राम विकास कोष पनि नगरपालिकाले गठन गरेको छ । त्यसमा राष्टिय बजेट पार्न उनको दौडधुप देखिन्छ ।

‘बृहत गुरुयोजना र रामग्रामलाई राष्ट्रिय गौरवको योजनामा समावेश गर्ने काम संघीय सरकारले गर्नुपर्छ । यसको जमिनमुनि फैलिएको भौतिक संरक्षणलाई यकिन गरी संरक्षण गरिनुपर्छ । राष्ट्रियस्तरको कार्यक्रम जुन लुम्बिनीमा हुन्छ, त्यसैगरी कार्यक्रम यहाँ (रामग्राम) पनि हुनुपर्छ । प्रचार प्रसारको पहुच बढाउन आवश्यक छ । संघीय र प्रदेश सरकारको नजर नपरेकोले ओझेलमा परेको हो ।’ रामग्राम नगरपालिकाका मेयर यादव भन्छन्, ‘ अब रामग्रामको विकास र प्रर्वधनमा सहकार्य र सहयोग गर्न आवश्यक छ । लुम्बिनीमा आउने पर्यटकलाई यहाँसम्म ल्याउन लुम्बिनी विकास कोष र सरकारले पहल गर्नुपर्छ ।’

जसले कोरे बृहत्त गुरुयोजनाको नक्शा

बृहत रामग्राम गुरुयोजनाको मास्टरप्लान बनेपछि पोजेक्टको नक्सांकन आर्किटेक्ट स्टेफानो बोइरीले गरेका छन् । उनी शहरी योजना र बास्तुकारका रुपमा प्रख्यात आर्किटेक्ट हुन् । उनले अन्तराष्ट्रियस्तरका धेरै परियोजनाहरुको सुन्दर र आर्कषक नक्सांकन गरिसकेका छन् ।

कतिपय स्थानमा उनले पूर्ननिर्माणको क्षेत्रमा रहेर पनि काम गरेका छन् । मध्य इटालीमा भूकम्पपछिको पर्नूनिर्माणका क्रममा बोइरीले नै नयाँ र आधुनिक शहरको परियोजनाको नक्सांकन गरेका थिए ।
उनले एक्स्पो २०१५ को मास्टरप्लानको डिजाइन समेत गरेका थिए । उनीसँग एक्स्पोको लागि आर्किटेक्चर काउन्सिलको एक सदस्यका रुपमा समेत काम गरेको अनुभव छ । उनले नै अहिले रामग्रामको मास्टरप्लानको सुन्दर नक्सांकन गरेका छन् ।

धेरैजसो मानिसहरू धार्मिक स्थलहरूलाई मन्दिर, चर्च वा भवनहरूका रूपमा सोच्छन्, तर रामग्राम यस्तो पवित्र वा ऐतिहासिक स्थाल हो । जहाँ बुद्ध धर्मसँग जोडिएको एउटा यस्तो पवित्र स्थान छ जसमा उनको अवशेषहरू छन्, घाँसले ढाकिएको र एउटा साधारण तर विशिष्ट रूखले माथि उचालिएको एउटा अशोभित थुम्को छ । यसको धार्मिक र ऐतिहासिक महत्व दुवैलाई ध्यानमा राख्दै, मूर्त तर सूक्ष्म तरिकामा यसको भावनालाई प्रवर्द्धन गर्दै यस्तो साइटको संरक्षण गर्न खोजिएको छ’ बोइरी भन्छन्,- ‘यस्तो एउटा योजनाले बौद्ध धर्म र इतिहासको यो मुख्य टुक्रालाई जैविक विविधतासहितको बगैंचामा परिणत गर्छ । जुन लगभग काल्पनिक फिल्मबाट बाहिरको परिदृश्य जस्तो देखिन्छ। यस्तो पोजेक्टको नक्शांकन गर्न पाउनु सौभाग्य ठानेको छु । ’