काठमाडौं । बंगलादेशमा शेख हसिनाको निरकुंश सत्ता ढलेपछि केन्द्रीय बैंक, बंगलादेश बैंक नेतृत्वविहीन बनेको छ। बैंकका गभर्नर अब्दुर रउफ तालुकदारले पदबाट राजीनामा दिएसँगै केन्द्रीय बैंक नेतृत्वविहीन बनेको हो ।

यसअघि राष्ट्र बैंकका चारजना डेपुटी गभर्नर, सल्लाहकार र फाइनान्सियल इन्टेलिजेन्स युनिटका प्रमुखले राजीनामा दिन बाध्य भएका थिए । केन्द्रीय बैंक नेतृत्वविहीन हुँदा बंगलादेशको सिंगो बैंकिङ क्षेत्र असुरक्षित बनेको छ । देशका निजी बैंकमा अस्थिरता फैलिएको छ ।

विशेषगरी पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिनाको सत्ता शक्तिको आडमा बैंकको सञ्चालक समितिमा कब्जा गरेका लगानीकर्ताको राजीनामा माग गर्दै शेयरधनी र कर्मचारीहरूले आन्दोलन चर्काएका छन् । बैंकलगायत मुलुकको वित्तीय क्षेत्र लामो समयदेखि संवेदनशील अवस्थामा छ ।

सत्ता शक्तिको आडमा जबरजस्ती कब्जामा लिएका बैंकको सञ्चालक समितिबाट नयाँ शेयरधनी बाहिरिएका छन्। केन्द्रीय बैंकले वित्तीय संकट टार्नका लागि ६–७ बैंकलाई बिना धितो रकम छापेर सहयोग गरेको छ । हसिनाको सत्ता निकट मानिने प्रभावशाली व्यवसायीले विदेशी मुद्रा सञ्चिति वा सञ्चितिबाट लिएको ऋण डलरमा फिर्ता गरिरहेका छैनन् ।

स्थानीय अनलाइन अखबार प्रथम आलोका अनुसार कागजपत्रमा अहिले बंगलादेशको कर्जा दुई लाख करोड रुपैयाँको हाराहारीमा रहे पनि यथार्थमा भने झन्डै ४ लाख करोड रुपैयाँ रहेको अनुमान गरिएको छ । बेनामी कर्जा, वास्तविक जानकारी लुकाउने र केही बैंकका पदाधिकारीको भ्रष्टाचारका कारण यस क्षेत्रको वास्तविक तथ्य अज्ञात छ ।

प्रथम आलोले लेखेको छ, बंगलादेश बैंक स्रोतका अनुसार १५ वर्षअघि सन् २००९ मा अवामी लिगको सरकार गठन हुँदा देशमा ऋण करिब २२ हजार करोड रुपैयाँ थियो, जुन अहिले बढेर १ लाख ८२ हजार २९५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । यद्यपि, पुनः निर्धारित ऋण, अदालतको आदेशले निलम्बित ऋणहरू सहित, वास्तविक डिफल्ट ऋण करिब ४ लाख करोड रुपैयाँ मानिन्छ।

२००९ पछि बंगलादेश बैंकले राजनीतिक प्रभावमा १५ वटा नयाँ बैंकहरूलाई इजाजत बाँड्यो । तीमध्ये बहुचर्चित पद्मा बैंक लगभग दिवालिया भई मर्जरको प्रयासमा छ। यसैबीच, पछिल्लो ८ वर्षमा बंगलादेश बैंकको स्वीकृतिमा इस्लामी बैंक, सोसल इस्लामी बैंक लिमिटेड लगायतका केही बैंकको स्वामित्व परिवर्तन भएको छ ।

एउटै व्यापारीको कब्जामा ६ वटा वाणिज्य बैंक

अहिले  बंगलादेशमा निजी क्षेत्रको ६ वटा बैंक चटगाउँस्थित एस आलम समूहको नियन्त्रणमा छन् । यी बैंकहरूले ग्राहकको पैसा फिर्ता गर्न सकेका छैनन्। बंगलादेश बैंकले करिब दुई वर्षदेखि ऋण दिएर यी बैंकहरूको गतिविधिलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ । नियामक निकायले कसैलाई पनि कारबाही गरेको छैन । उल्टो मालिकले लगानी झिकिरहेका छन् । केन्द्रिय बैंकले गरेको लेखापरिक्षणका क्रममा यस्तो जानकारी आएको हो ।

सरकार परिवर्तनपछि निजी इस्लामिक बैंकहरूले बेनामी कर्जाबाट पैसा झिक्ने प्रचलनलाई रोक्न कदम चालेका छन् । गत मंगलबार बैंकले ८८९ करोड रुपैयाँ झिक्न रोक लगाएको थियो । गोल्डेन स्टार र टप टेन ट्रेडिङ हाउस नामक दुई संस्थाले यो रकम झिक्न खोजिरहेका थिए । दुबै संस्था बैंकका मालिकसँग सम्बन्धित रहेको अधिकारीहरुले बताएका छन् । सरकार परिवर्तनका कारण पैसा झिक्नबाट रोक्न सफल भएको बैंकर्स बताउँछन् ।

बंगलादेश बैंकका पाँच अधिकारीले प्रभावशाली व्यक्तिको स्वामित्वमा रहेका बैंक र उनीहरुको ऋण खाता लामो समयदेखि बंगलादेश बैंकको निगरानीबाट बाहिर रहेको बताए । नतिजाको रूपमा, ठूला ग्राहकहरूले गुमनाम रूपमा लिएको कर्जा रकमको हिसाब अज्ञात रहेको छ। यसका लागि केन्द्रीय बैंकले अहिले चाहेर पनि कारबाही गर्न सक्दैन । वास्तविक जानकारी पहिले अनुगमन गरेर पत्ता लगाउनु पर्छ।

बंगलादेश बैंकका भर्खरै राजीनामा दिएका गभर्नर र डेपुटी गभर्नरमाथि ती ठूला ऋणी ग्राहकसँग मित्रता कायम गरेको आरोप लागेको छ । यीमध्ये धेरै उद्यमीहरू ढाकाको गुलशनस्थित गभर्नरको निवास ‘गभर्नर हाउस’ जाने गर्थे। एक डेपुटी गभर्नरमाथि आफ्नो छोराको बिहेमा ग्राहक र बैंकहरूबाट कार र सुनका गहना लिएको आरोप लागेको छ । तल्लो तहका धेरै कर्मचारी पनि भ्रष्टाचारमा संलग्न छन् ।

बंगलादेश बैंकले कमजोर बैंकहरूलाई मात्र पैसा दिएको छैन, विदेशी मुद्रा सञ्चितिबाट निर्यात विकास कोषमार्फत प्रभावशाली उद्यमीहरूलाई डलरमा ऋण सुविधा दिएको छ। यी डलर ऋणहरू डिफल्ट भएका छन्।

बंगलादेश बैंकको दस्तावेज अनुसार २० ग्राहकसँग करिब ७ करोड डलर फँसेको छ । जसमध्ये १ करोड १२ लाख डलर युनाइटेक्स स्टिलमा अड्किएको छ । कम्पनीका मालिक बेलाल अहमद एस आलम ग्रुपका अध्यक्ष सैफुल आलमका ज्वाइँ हुन्। फयाजुद्दीन एण्ड कम्पनीको डिफल्ट स्थिति ६६ लाख डलर रहेको छ । बीएसआरएम स्टिल ५८ लाख, सिटी सीड क्रसिङ इन्डस्ट्रिज ४४ लाख, नासिर ग्लास ४० लाख, बंगलादेश चाइना नवीकरणीय ऊर्जा ३५ लाख, नजमा पेपर ३० लाख, नासिर क्वालिटी ग्लास २९ लाख, एनएस कर्पोरेशन २८ लाख, ढाका पावर डिस्ट्रिब्युसन २७ लाख, ट्रेड डिस्ट्रिब्युसन २७ लाख डलर ऋण रहेको छ। यसैगरी इन्डेक्स पावर एण्ड इनर्जी–२३ ले ३५ लाख डलर ऋण लिएको छ ।

एफजेड टेक्नोलोजी र सान्ताना इन्टरप्राइजेज २३ लाख, युके–बंगला सिमेन्ट २१ लाख, अन्लिमा मेघनाघाट २० लाख, ट्रेड ब्रिज १९ लाख, खुल्ना प्रिन्टिङ १८ लाख र एमईबी इन्डस्ट्रिज १८ लाख रुपैयाँ पूर्वनिर्धारित छन् । यसबाहेक पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिनाका सल्लाहकार सलमान एफ रहमानको स्वामित्वमा रहेको बेक्सिमको फार्मामा करिब २ करोड डलर संलग्न छ ।

गत जुलाइ मसान्तमा केन्द्रीय बैंकको कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति २ हजार ५९ करोड २० लाख अमेरिकी डलर रहेको बताइएको छ । त्यसमध्ये निकासी विकास कोषले २ अर्ब ६ करोड रुपैयाँ दिएको छ, जसको ठूलो हिस्सा फेरि सरकारी संस्थामा अड्किएको छ ।

प्रथम आलोले बंगलादेश बैंकका पूर्व मुख्य अर्थशास्त्री मुस्तफा के मुजेरीसँगको कुराकानी उल्लेख गर्दै लेखेको छ,केही बैंकहरू केन्द्रीय बैंकको पैसामा बाँचिरहेका छन् भने धेरैले सञ्चितिबाट ऋण तिर्न नसकेको बताए। बैंकिङ क्षेत्रको वास्तविक अवस्था यही हो । स्थिति साँच्चै खराब छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउन महत्त्वपूर्ण छ। यसबारे श्वेतपत्र प्रकाशित गर्नुपर्छ । त्यसो भए अब कुन सुधारहरू सुरु गर्न आवश्यक छ प्राथमिकता दिनुहोस्। बैंकिङ क्षेत्रलाई पुनः ट्रयाकमा ल्याउन के गर्नुपर्छ, त्यसको सुरुवात अहिले नै हुनुपर्छ । अन्यथा, सम्पूर्ण वित्तीय क्षेत्रमा ठूलो खतरा हुनेछ।